Πότε έχεις μπει σε cult;

Ποια είναι τα σημάδια που δείχνουν ότι ένας πνευματικός κύκλος λειτουργεί ως μια οργανωμένη ψευδοπνευματική κοινότητα;

Η πνευματική αναζήτηση δεν είναι μόδα ούτε αδυναμία. Είναι μια βαθιά ανθρώπινη ανάγκη. Η ανάγκη να καταλάβουμε ποιοι είμαστε, να επουλώσουμε πληγές, να νιώσουμε ότι η ζωή μας έχει νόημα. Μέσα σε αυτή την αναζήτηση, πολλοί άνθρωποι στρέφονται σε πνευματικούς κύκλους με ανοιχτή καρδιά και ειλικρινή πρόθεση.

Όμως δεν είναι όλοι οι κύκλοι ασφαλείς.

Κάποιες φορές, πίσω από λόγια αγάπης, αφύπνισης και θεραπείας, κρύβεται μια δομή που εγκλωβίζει, εκμεταλλεύεται και κακοποιεί. Οι δομικές αρχές της πατριαρχίας έχουν εισβάλλει και διαβρώσει και το χώρο της πνευματικότητας. Είναι πλέον πολλοί οι άνθρωποι που έρχονται πληγωμένοι αναζητώντας λύτρωση από το τραύμα, και τις ενοχές που έχουν δημιουργηθεί από τέτοιες καταστάσεις.

Ας δούμε όμως μαζί ένα ένα τα σημάδια, τα κριτήρια που θα μας βοηθήσουν να έχουμε διάκριση στο να καταλάβουμε έγκαιρα πότε έχουμε μπλεχτεί στα δίχτυα ενός ενεργού ή ενός εκολαπτόμενου cult.

1. Χαρισματική Ηγεσία

Συχνά, στο κέντρο μιας τέτοιας κοινότητας υπάρχει ένα πρόσωπο που κατέχει απόλυτη εξουσία. Παρουσιάζεται ως φωτισμένος/η, εκλεκτός ή ως ο μόνος φορέας της αλήθειας. Η φωνή του δεν αμφισβητείται και οποιαδήποτε ερώτηση ή διαφωνία μεταφράζεται ως πνευματική ανωριμότητα. Ο ηγέτης είναι χαρισματικός και οι άνθρωποι γύρω του παραδίδουν σταδιακά την προσωπική τους δύναμη, αναπαράγοντας, συχνά ασυνείδητα, μια παλιά δυναμική γονέα–παιδιού. Αναζητούν αποδοχή, ασφάλεια και αγάπη, όχι πλέον μέσα από τον εαυτό τους, αλλά μέσα από το βλέμμα και την έγκριση του ηγέτη.

2. Απαίτηση υπακοής (κάποιες φορές και τυφλής)

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η υπακοή παρουσιάζεται ως αρετή. Ο άνθρωπος ενθαρρύνεται να αφήσει στην άκρη την κρίση του και να εμπιστευτεί τον κύκλο ή τον ηγέτη για αποφάσεις που αφορούν τη ζωή, τις σχέσεις, την υγεία ή τα οικονομικά του. Ακόμη και όταν ο ηγέτης σφάλλει, όταν συμπεριφέρεται αντιφατικά ή καταχρηστικά, τα λάθη του εξωραΐζονται. Ερμηνεύονται ως δείγμα της ιδιαιτερότητάς του ή της «μεγαλοφυΐας» του.

3. Ιερή υπερβατική αποστολή

Συχνά καλλιεργείται η αίσθηση ότι η κοινότητα έχει μια ιερή, υπερβατική αποστολή. Ότι έχει επιλεγεί από κάποιο ανώτερο πεδίο για να σώσει τον κόσμο, να τον καθαρίσει από την παρακμή ή την αμαρτία, να φέρει το φως εκεί όπου υπάρχει σκοτάδι. Αυτή η αίσθηση αποστολής δημιουργεί έντονη ταύτιση, αλλά και πίεση: όποιος αμφιβάλλει, αμφισβητεί όχι απλώς μία μέθοδο, αλλά ένα «θεϊκό σχέδιο».

4. Ο τρόπος μας είναι ο ΜΟΝΟΣ τρόπος

Μέσα σε αυτή τη λογική, ο δρόμος της κοινότητας παρουσιάζεται ως ο μοναδικός δρόμος. Ο μόνος τρόπος εξέλιξης, σωτηρίας ή αυτοπραγμάτωσης. Όλοι οι άλλοι δρόμοι θεωρούνται επικίνδυνοι, κατώτεροι ή καταδικασμένοι να οδηγήσουν σε απώλεια, τιμωρία ή πνευματική πτώση. Έτσι, ο άνθρωπος δεν επιλέγει πια· φοβάται να αποκλίνει.

5. Ξεχωριστή γλώσσα, εκφράσεις και διατροφή

Η γλώσσα παίζει καθοριστικό ρόλο. Δημιουργείται ένα ιδιαίτερο λεξιλόγιο, λέξεις και εκφράσεις που δεν χρησιμοποιούνται έξω από τον κύκλο. Αυτή η «μυστική» γλώσσα δημιουργεί αίσθηση ελιτισμού και αποκλειστικότητας, αλλά ταυτόχρονα αποκόπτει τον άνθρωπο από τον έξω κόσμο. Όσο περισσότερο μιλάς μόνο αυτή τη γλώσσα, τόσο δυσκολότερα επικοινωνείς με όσους δεν ανήκουν στην ομάδα.

Επίσης συχνά υπάρχουν αυστηροί και απαρέγκλιτοι διατροφικοί κανόνες μέχρι και συγκεκριμένες ενδυματολογικές οδηγίες που συμβάλλουν στην αίσθηση της ξεχωριστότητας, αλλά και στη δημιουργία ενός πλαισίου ενοχής.

6. Διαχωρισμός «εμείς και οι άλλοι»

Σταδιακά ενισχύεται ένας έντονος διαχωρισμός ανάμεσα στο «εμείς» και στους «άλλους». Τα μέλη θεωρούνται αφυπνισμένα, ενώ όσοι βρίσκονται εκτός χαρακτηρίζονται κοιμισμένοι, τοξικοί ή επικίνδυνοι. Η απομάκρυνση από φίλους και οικογένεια δεν επιβάλλεται πάντα άμεσα, αλλά παρουσιάζεται ως αναγκαία για την πνευματική πορεία.

7. Χρήση φόβου και ενοχής

Ο φόβος και η ενοχή γίνονται σιωπηλά εργαλεία ελέγχου. Φόβος πνευματικής πτώσης, κάρμα, απώλειας προστασίας ή ενεργειακής καταστροφής. Ενοχή κάθε φορά που γεννιέται η αμφιβολία ή η επιθυμία αποχώρησης. Ο άνθρωπος μαθαίνει να καταπιέζει το ένστικτό του για να νιώθει «ασφαλής».

8. Μεγάλο κόστος εξόδου

Όταν κάποιος τελικά φύγει, το κόστος είναι μεγάλο. Χάνει κάποιες φορές και την οικογένειά του, φίλους, κοινωνικό κύκλο, σχέσεις. Όσοι παραμένουν μέσα συχνά απαγορεύεται να επικοινωνούν μαζί του. Η έξοδος δεν είναι απλώς αποχώρηση· είναι κοινωνική και συναισθηματική εξορία.

9. Συνεχή αυτοθυσία των μελών

Μέσα σε τέτοιες δομές εξιδανικεύεται η αυτοθυσία. Το ατομικό καλό θεωρείται εγωισμός και διαλύεται μπροστά στην υπηρεσία του ηγέτη και του «ιερού σκοπού».

10. Εκμετάλλευση Εργασίας/ οικονομική εκμετάλλευση

Παράλληλα, η οικονομική εκμετάλλευση παρουσιάζεται ως πνευματική δοκιμασία. Υποσχέσεις για δωρεάν γνώση συνοδεύονται από διαρκείς «δωρεές», συνεισφορές, επίπεδα και τελετές. Συχνά απαιτείται και δωρεάν εργασία, που απομυζά την ενέργεια και τον χρόνο των μελών στο όνομα της προσφοράς.

11. Έλεγχος πληροφορίας

Ο έλεγχος της πληροφορίας ολοκληρώνει την εικόνα. Οτιδήποτε προέρχεται απ’ έξω θεωρείται επικίνδυνο ή παραπλανητικό. Άλλες εκπαιδεύσεις, παραδόσεις ή δάσκαλοι απαγορεύονται ρητά ή έμμεσα. Ο άνθρωπος κλείνεται σε ένα και μόνο αφήγημα.

12. Απώλεια προσωπικής ταυτότητας

Στο τέλος, αυτό που χάνεται δεν είναι απλώς χρόνος ή χρήματα. Είναι η προσωπική ταυτότητα. Οι ανάγκες, τα όρια και οι επιθυμίες υποβαθμίζονται στο όνομα μιας πνευματικής εξέλιξης που δεν υπηρετεί τον άνθρωπο, αλλά τη δομή. Και όλα μπορούν να δικαιολογηθούν, όσο ανήθικα ή επιζήμια κι αν είναι, γιατί «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα».

Αξίζει να θυμόμαστε ότι μια ψευδοπνευματική κοινότητα δεν χρειάζεται να είναι μεγάλη ή γνωστή (βλέπε σαιεντολογία, μορμόνοι, ευαγγελιστές κλπ). Η ίδια δυναμική μπορεί να αναπαραχθεί και σε μικρούς κύκλους, γύρω από έναν «φωτισμένο» δάσκαλο ή δασκάλα. Γι’ αυτό και η επίγνωση και η διάκριση είναι ιδιαίτερα σημαντική ειδικά σήμερα.

Η αληθινή πνευματικότητα δεν απαιτεί να μικρύνεις, να σωπάσεις ή να χαθείς. Ούτε να θυσιάσεις τις αρχές και τις αξίες σου. Σε καλεί να σταθείς ολόκληρη, ριζωμένη στη γη, συνδεδεμένη με την ψυχή σου και ελεύθερη να επιλέγεις.

Αυτό είναι το φως που θεραπεύει.

Θα ακολουθήσει και δεύτερο άρθο σχετικά με τα τραύματα που έχουν προκαλέσει και συνεχίζουν να προκαλούν οι ψευδοπνευματικές κοινότητες.

(η έμπνευση για το κείμενο μου αυτό έρχεται από το βιβλίο uncultured της Daniela Mestyanek Young)